نەزهەت حالی:ڕەشنووسی یاسایەك بۆیەكگرتنەوەی ئاساییش ئامادە كراوە

18:12:01, 17-07-2010

بەڕێوەبەری گشتیی چالاكیی پاراستن لە ئاژانسی پاراستنی ئاساییشی هەرێمی كوردستان (نەزهەت حالی)، لە دیمانەیەكدا ڕایگەیاند كە لە ئێستادا ڕەشنووسی یاسایەك بۆ یەكگرتنەوەی ئاساییش ئامادە كراوە و بڕیارە لە لایەن حكوومەتی هەرێمەوە بدرێتە پەرلەمان، كە دوای پەسەندكردنی ئەو پڕۆژەیە، بە شێوەیەكی بەرنامەبۆداڕێژراو دەخرێتە واری جێبەجێكردنەوە و، ئێستایش هەماهەنگییەكی باش لە نێوان ئاساییشی هەولێر و سلێمانیدا هەیە بە تایبەت لە بواری ڕووبەڕووبونەوەی تیرۆردا.

* بەعسییەکان، هەوڵ دەدەن لە باشووری کوردستاندا خۆ ڕێک بخەنەوە، هەر بۆ ئەو مەبەستە خەڵکی سوننەی عەرەب زۆر ڕوو لە کوردستان دەکەن، ئێوە چ ڕێوشوێنێک بۆ ڕێگەگرتن لەو خۆڕێكخستنەوەیە دەگرنە بەر؟

(نەزهەت حالی): لە ڕاستیدا بنەمای ژیانی ڕێكخراوەیی بریتییە لە كاری بەردەوام بۆ بەهێزكردنی پێگە لە ناو توێژەكانی كۆمەڵگەدا، ئەویش بە زیادكردنی لایەنگر و وەرگرتنی ئەندامی نوێ، بەڵام ئەو حزب و ڕێكخراوانەی كە بە هۆی مەترسیداربوونی بیروباوەڕی توندڕۆیانەیان یاخود لەبەر ئەنجامدانی كاری نایاسایی و تیرۆرەوە بە شێوەیەكی ئاشكرا لە لایەن دەستەڵاتەوە ڕێگە لە كار و چالاكییان دەگیرێت، ڕاددەی جموجۆڵیان بۆ ڕاكێشانی ئەندامی نوێ سنووردارە. هۆكارەكەیشی بۆ ئەو هەڕەشانە دەگەڕێتەوە كە لە ئەنجامی ئاشكرابوونی ئەندامەكانیان یاخود خزاندن و چاندنی سەرچاوەی دەستگە ئەمنی و هەواڵگرییەکان ڕووبەڕوویان دەبێتەوە، ئەو جۆرە ڕێكخراوانە لە دوای پێكەوتنی هەر زەبرێک هەوڵ دەدەن خۆیان دووبارە ڕێك بخەنەوە و بە بەكارهێنانی تاكتیك و پلانی كاری نوێ، درێژە بە چالاكییەكانیان بدەن.
وەك دەزانن ئەو كەسانەی هەڵگری ئایدیۆلۆژیای بەعس بوون، نزیكەی (35) ساڵ حوكمڕانیی عێراقیان كردووە، كە بۆ بەردەوامیدان بە دەستەڵات، خۆیان لە هیچ كارێكی ناڕەوا نەپاراستووە و لە هەمان كاتیشدا بەعس بە شێوەیەكی زیرەكانە لەو ماوەیەدا ژمارەیەكی زۆری كادیری لە بوارە جیاجیاكان، بە تایبەتی لە بواری سەربازی و هەواڵگریدا ئامادە کرد چ لە ڕووی سایکۆلۆژی و چ لە ڕووی توانا و ئامادەباشییەوە.
لە ئەنجامی ڕووخانی ڕژێم و ئەو شکستەی حزبی بەعس، ژمارەیەك لە سەركردە و كادیرانیان بۆ وڵاتانی دیكە ڕایان كرد کە ژمارەیەك كەسی بە نەتەوە كوردیش لە ناویاندان، پێم وایە ئەمە لەبەر هۆکاری ئایدیۆلۆژیای ئەو حزبە نەبووە، چونکە هاتنەكایەی بەعس بە گوتەی خۆیان، تەنیا بۆ مەرامی خزمەتكردنی نەتەوەی عەرەب بووە، هەرچەندە بە پێچەوانەوە تەنیا ماڵوێرانی بۆ ئەوان بە دواوە بووە. بۆیە دەڵێم ئەو كورد و نەتەوانەی دیكە كە لە ناو بەعسدا بوون، بەشێکیان لەبەر بەرژەوەندیی ماددی و پلەوپایە و بەشەکەی دیكەیشیان بۆ پاراستنی خۆیان لە مەترسیی بەعس، ببوون بە بەعسی، كە بە داخەوە هەندێك لەو خەڵكانەیش دژی بە گەلانی عێراق، دەستیان لە تاواندا هەیە.
لە دوای ڕووخانی ڕژێم و گرتنەدەستی ئیدارەکردنی عێراق لە لایەن ئەمەریكاییەكانەوە پێدەچوو کە هیچ پلانێكیان نەبووە بۆ ئەو ئیدارەکردنە کە پاشانیش خۆیان ددانیان پێدا نا، بەعسییەكانیش كە هەم كەوادیر و هەم ئیمكانیاتی داراییان هەبوو، هەروەها حەزی هەندێك لایەنی هەرێمی و نێودەوڵەتی لە دووبارە خۆڕێکخستنەوەی بەعس، ئەمانە هەمووی زەمینەیەکی لەبار بوون بۆ دووبارە دەستبەکاربوونەوەیان بە تایبەتی لە پارێزگاكانی مووسڵ و ناوەڕاست و ڕۆژئاوای عێراق، تەنانەت لە هەوڵی ئەوەدا بوون کە لە كەركووكیش خۆڕێکخستنەوە و جموجۆڵیان هەبێت و چالاكیی سەربازی دژی هێزەكانی عێراقی فیدراڵ و فرەڕەگەزەكان ئەنجام بدەن.
ئەوەی بە هەرێمی كوردستانەوە پەیوەستە، ئەگەری هەبوونی خەڵک، تەنانەت خەڵكی كوردیش، لە ناو بەعسدا بە دوور نازانرێت، بەڵام لەبەر ئەو شكستەی كە بەعس خواردوویەتی و هەروەها لە ئاشکرابوونی ئەو هەموو تاوانانەی كە دژ بە گەلانی عێراق و بە تایبەتی گەلی كورد كردیان، ئێستا ئایدیۆلۆژیای بەعس لە ناو عەرەبەكانیشدا ئەو سەرنجڕاكێشییەی جارانی نەماوە و بە هەبوونی ئیدارەیەک و سیاسەتێکی گونجاو لە هەرێمی كوردستاندا، ڕاددەی پەیوەندیی كوردەكان بە بەعسەوە كەم بووەتەوە، بەڵام ڕەنگە لە هەرێمیشدا خەڵكانێك هەبن وەكوو هەموو وڵاتانی دیكە كە لە ناخی خۆیانەوە حەز بكەن بۆ بێگانە كار بكەن و گوێ بە بیروباوەڕی نەتەوایەتی و نیشتیمانییان نەدەن، بۆیە دەستگە ئەمنی و هەواڵگرییەكانی هەرێم لەو بوارەیشدا هۆشیارییان هەیە و كاری پێویست بۆ ڕێگەگرتن لە هەر جموجۆڵێك دەكەن كە ئاساییشی هەرێم تێك بدات.
سەبارەت بە خوشك و برا عەرەب و نەتەوەكانی دیكەیش كە لە هەرێمن، زیاتر لەبەر دوو هۆكار هاتوون: بۆ پاراستنی خۆیان لەو هەڕەشانەی كە ژیانیانی خستووەتە مەترسییەوە لە شارەكانی خۆیان و، هەرێمی کوردستانیان لە ئاوارەبوون بۆ وڵاتانی دیكە پێ باشتر بووە و هەندێكیش بۆ مەبەستی كاركردن هاتوون كە لە لایەن ئاساییشەوە ڕێوشوێنی پێویست وەردەگیرێت و ئەو دۆخەی كە ئەوانیش تێیدا دەژین هۆكارەكەی بۆ حزبی بەعس دەگەڕێتەوە كە سیاسەتە هەڵەکانیان ئەو خەڵکەی تووشی دەربەدەری و دوورکەوتنەوە لە زێدی خۆیان کرد.

*: ئەی سەبارەت بە ئەنسارولئیسلام و هەڕەشە و‌ جموجۆڵیان، چ ڕێوشوێنێکتان گرتووەتە بەر؟
(نەزهەت حالی): سەبارەت بە هەڕەشە و جموجۆڵی ڕێكخراوی تیرۆریستیی (ئەنسارولئیسلام)، ئەوەی تاكوو ئێستا لە هەرێمدا تێبینی كراوە، هەڕەشەی سەرەكییە لە لایەن ئەو ڕێكخراوە و ڕێكخراوی تیرۆریستیی قاعیدەوە كە لە عێراق لە ژێر ناوونیشانی (دولە العراق الاسلامیە) كار دەكات و بەشێكی دیكەی بە ناوی كەتیبەكانی كوردستانی قاعیدە هەیە كە هەندێك جار لەسەر سنوورەكانی پارێزگای سلێمانیدا هەست بە جموجۆڵیان كراوە.
لە هەرێمی كوردستان، لە ساڵانی ڕابردوودا كاری باش كراوە و ئەزموونی باشیش لە لایەن دەستگە ئەمنی و هەواڵگرییەکانەوە لە بواری دژەتیرۆردا پەیدا بووە، هەروەها هەماهەنگییەكی باش لە نێوان كۆمەڵگەی هەواڵگریی هەرێم (کە وەکوو زاراوەیەک مەبەست لێی‌ کۆی دەستگە ئەمنی و هەواڵگرییەکانە لە هەر وڵاتێکدا)‌ لە بواری ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشەی تیرۆریستان هەیە و زۆر لە تاوانباران گیراون و ڕێوشوێنی یاساییان لەگەڵدا گیراوەتە بەر. ئەوەی تێبینی دەكرێت لە ئاستی عێراقدا بە گشتی، لە ماوەی ڕابردوودا ژمارەیەكی زۆر لە سەركردەكانی باڵای قاعیدە و ئەنسار یان گیراون یان كوژراون، بێگومان ئەوەیش كار دەكاتە سەر توانای کارکردن و جموجۆڵەکانیان، بەڵام لە هەمان کاتیشدا لە هەوڵی خۆڕێکخستنەوە بەردەوامن. لەم ماوەیەی ڕابردوودا جۆرە گۆڕانێك لە كاری ئەنسار لە کوردستاندا بە دی كراوە، ئەویش ڕفاندنی خەڵک و ئازادکردنیان بەرانبەر بە پارە،‌ کە مەبەستی سەرەکییان لێی تەمویلکردن و دەستکەوتنی سەرچاوەی داراییە، ئەم جۆرە کردانە پێشتر لە پارێزگاکانی عێراقدا ئەنجامیان دەدا ویستیان لە هەرێمیشدا ئەو جۆرە کارانە بکەن، بەڵام دەستگە ئەمنی و هەواڵگرییەکان هۆشیارترن و ڕێوشوێنی پێویستیان بۆ هەر کردەیەکی لەم جۆرە، ‌گرتووەتە بەر.
بە شێوەیەکی گشتی ئەوەی هەستی پێ دەكرێت، توانای تیرۆریستان بەرەو لاوازبوونە، بەڵام لە هەمان كاتدا دەبێت وریا بین لەوەی ڕەنگە شێوازی کار و تاكتیکەكانی خۆیان بگۆڕن. لە هەرێمی كوردستاندا ئەركی ڕووبەڕووبوونەوەی توندوتیژی و تیرۆریستان نابێت تەنیا لە ئەستۆی دەستگە ئەمنییەكاندا بێت، بەڵكوو دەبێت لە قوتابخانە و زانكۆكانەوە قوتابی فێری لێبووردەیی و خۆشەویستیی گەل و نیشتیمان بكرێن و تاكی بەرهەمهێنەریان لێ دروست بێت، پێویستە مامۆستایانی ئایینی وەکوو ئەرکی پیرۆزی خۆیان لەسەر مینبەرە پیرۆزەكان دژی توندڕۆیی بوەستن و گیانی خۆشەویستیی گەل و نیشتیمان و مرۆڤەكان بڵاو بكەنەوە، دەبێت حكوومەتی هەرێم هەوڵ بدات كار بۆ گەنجەكان دابین بكات و دادپەروەریی كۆمەڵایەتی هەبێت، کاری جیددی بۆ قەڵاچۆکردنی گەندەڵی بکرێت کە پێم وایە هۆکارێکی گرنگە بۆ‌ بەهێزبوون و پتەوبوونی ئاساییش لە هەرێمدا، تەنانەت ئەركی دایك و باوكەكانیشە كە چاودێریی منداڵەكانیان بكەن بۆ ئەوەی لە لایەن خەڵكانێكەوە فریو نەدرێن. میدیاكانی هەرێمیش دەتوانن بە هەمان شێوە ڕۆڵێكی ئەرێنی لە بڵاوکردنەوەی بنەما دروستەکانی کۆمەڵگەیەکی پێشکەوتوو و سەقامگیر و بڵاوکردنەوەی گیانی لێبووردەیی ببینن و ڕێگر بن لە دزەکردنی هزری نامۆ بە دابونەریتە ئایینی و کۆمەڵایەتییەکان.
چاندنی ڕق و كینە لە ناو دڵی گەنجەكانی كوردستاندا، مەترسیی زۆری بۆ داهاتووی گەلەكەمان هەیە، بۆیە دەبێت هەموومان بە سینگی فراوان ڕەخنەگرتن لە یەك قبووڵ بكەین و سووکایەتی بە یەكتر نەكەین، ئەو هەڵانەی كە هەن چارەیان بكەین، كەسیش لەم دونیایەدا لە هەڵە بە دوور نییە. ئەوانەیشی كە لە لایەن تیرۆریستانەوە هەڵخەڵەتێندراون، پێویستە هەوڵ بۆ ئەوە بدرێت کە بە شێوەیەکی یاسایی، لێبووردن بیانگرێتەوە. پێم وایە دەبێت هەموو ڕێوشوێنێك بگرینە بەر بۆ ئەوەی زەمینەی گەشەسەندنی تیرۆر نەهێڵین. لە سایەی جیهانگەرایی و سەردەمی كۆمپیوتەر و ئینتەرنێتدا، کرانەوەیەکی بەرچاو هەیە، ئێستا بە ئاسانی خەڵک دەستی دەگاتە هەموو شوێنێک، بۆیە ڕێگەی ئەوەمان گرتووەتە بەر کە خۆپاراستنمان لە قۆزتنەوەی ئەم دەرفەتانە لە لایەن دەستە و تاقمە تیرۆریستییەکانەوە،‌ قایمتر بکەین، لەوەیش وریاین كە تیرۆریستان تەنیا لە ناو هەرێمدا هەوڵ نادەن خەڵك بۆ خۆیان ڕابكێشن، بەڵكوو لە وڵاتانی دیكەیشدا لەو هەوڵەیان بەردەوامن، هەروەک تێبینی دەکرێت ئێستا جموجۆڵی توندڕۆیی بە ناوی ئایین لە زیادبووندایە، تەنانەت لە ناو وڵاتانی دراوسێیشدا هەست بەوە دەكرێت. لە ناو ڕەوەندەکانی وڵاتان و نەتەوەکانی نیشتەجێ لە وڵاتانی ڕۆژئاوادا، بە هەمان شێوە خەڵكانێك هەن كە كار بۆ ئەو جۆرە ڕێكخراوانە دەكەن،‌ لە چەند ساڵی ڕابردوویشدا زۆربەیان دەستگیر کراون و دراونەتە دادگە، هەر بۆیەیش پێویستە ڕەوەندی کورد لە دەرەوە کە زۆربەیشیان لەو خەڵكە نیشتیمانپەروەر و تێکۆشەرانەن کە بە هۆی بارودۆخی سیاسییەوە چوونەتە دەرەوە، وریا و چاوکراوە بن لە فریودانی ڕۆڵەکانیان و قۆزتنەوەیان لە لایەن ڕێکخراو و دەستە و تاقمە تیرۆریستییەکانەوە. لەو پێناوەدا بەو پێوەرە کار دەکەین کە هەمیشە خۆپارێزی و هۆشیاری لە ڕووبەڕووبوونەوەی پیلان و مەترسییەکان ئەولەوییەت بێت، پاشان چاکسازی و ئینجا ئیجرائات.
*: دەنگۆی ئەوە هەیە حکوومەتی سووریا کار بۆ دروستکردنی “شانەی خەوتوو”ـی هەواڵگری لە کوردستاندا دەکات و دەستی لە تەقینەوەکانی شەنگال و تەلەعفەردا هەیە بۆ مەرامی سەرکەوتنی پشتێنەی ئەمنیی عەرەبی کە لە ڕۆژئاوای کوردستاندا ئەنجامی داوە، لەو بارەیەوە چی دەڵێن؟
(نەزهەت حالی): هەر وڵاتێك خاوەنی بەرژەوەندیی تایبەتی خۆیەتی و بەردەوام دەیەوێت بزانێت لە دەوروبەری خۆی و لە ناو وڵاتانی دیكەدا چی ڕوو دەدات، بۆیە دەستگە هەواڵگرییەكان بەردەوام لە پێناوی زانینی شتە شاراوە و گرنگەكان كار دەكەن، لەبەر ئەوەیشە كاری هەواڵگری وەستانی نییە.
سووریایش یەكێكە لەو وڵاتانە، بگرە لەبەر ئەوەی لە ڕابردوودا كێشەی زۆری لەگەڵ هەموو دراوسێكانی خۆی هەبووە لەوانەیش (لەگەڵ توركیا و عێراق و ئیسڕائیل، لە لوبنانیش بوونی سەربازی و دەستەڵاتی ڕەهای هەبووە)، هەموو ئەوانە وای لە سووریا كردووە كە گرنگییەكی لەڕادەبەدەر بە دەستگە ئەمنی و هەواڵگرییەكانی خۆی بدات و سەرەڕای ئەوەی كە زۆربەی وڵاتانی جیهان دەستگەی ئەمنی و هەواڵگریی هێزەكانی ئاسمانییان هەیە كە ئەركیان پاراستنی هێزەكانی ئاسمانییە، بەڵام ڕەنگە سووریا تاكە وڵات بێت كە هەواڵگرییە ئاسمانییەكەی لەسەر بواری مەدەنییش كار دەكات.
ناتوانم بڵێم سووریاییەكان دەستیان لە تەقینەوەكاندا هەبووە، بەڵام جێگەی داخە زۆربەی ئەو تیرۆریستە خۆكوژانەی كە هاتوونەتە ناو عێراق، لە ڕێگەی سووریاوە بووە.
هیچ وڵاتێكیش ناتوانێت ئینكاریی چالاكیی هەواڵگریی بیانی لە ناو وڵاتی خۆیدا بكات، ئەگەری هەبوونی چالاكیی هەواڵگریی سووریاییەكانیش بە دوور نازانین.
ئەوەی گرنگە، هەندێك جار دەكرێت بە كاری دیپلۆماسیی دوولایەنە زۆر بابەتی كێشەلەسەر چارە بكرێن، سووریایش دراوسێی هەرێمی كوردستانە و هەبوونی پەیوەندی باش لە بەرژەوەندیی هەردوو لایەندایە.
لە بواری پاراستنی ئاساییش و تەناهی لە هەرێمدا، ڕۆشنبیریی هاونیشتیمانان زۆر گرنگە و دەبێت وریاییەكی باش هەبێت كە نەكەونە داوی دەستگە هەواڵگرییەكان و بەرژەوەندیی نیشتیمانیی خۆیان لا زۆر بەرزتر بێت.

*: ئێستا حکوومەتی تورکیا پەیوەندیی دیپلۆماسی لەگەڵ حکوومەتی کوردستاندا هەیە، کەچی هێزەکانی سوپای تورکیا هەر لە ئامێدی و بەرواری باڵادا بوونیان ماوە؟
(نەزهەت حالی): جێگیربوونی ئەو هێزە توركیانە لە هەرێمدا دۆخێكی تایبەت بووە، پەیوەندییەكانی هەرێم و توركیایش لە ساڵانی ڕابردوودا بەرز و نشێوی بە خۆیەوە بینیوە، بەڵام لە دوای سەردانی شاندەكانی توركیا و هاتنی وەزیری دەرەوە و كردنەوەی كۆنسووڵخانەی توركیا، ئەم پەیوەندیانە گۆڕانێكی جۆرییان بە خۆوە بینی و لە كاتی سەردانی سەرۆكی هەرێم بۆ توركیادا، ئەم پەیوەندیانە گەییشتە قۆناغێكی زۆر بەرز. هەرچەندە بە داخەوە توركیا تا ئەم ماوەیەیش ناوە ناوە بۆردومانی سنوورەكانی هەرێم دەكات كە پێم وایە لە بەرژوەندیی هەردوو لادا نییە، بەڵام ئێمە دەبێت واقیعی بین، لەم سنوورەی ئیبراهیم خەلیل یاخود هەندێك جار لە فڕۆكەخانەی توركیادا، ئافرەتێك كە ناوی كوردستان بووایە ڕێگەی لێ گیراوە و بۆ چوونەتوركیا كێشەی بۆ دروست كراوە، هیچ كات ناوی هەرێمی كوردستانیان نەدەهێنا و بە (كوزای ئیراك) واتە باكووری عێراق ناویان دەبرد، كەچی ئێستا كۆنسووڵخانە دەكەنەوە و لە ئاستی بەرزدا شاندیان بۆ کوردستان دەنێرن و وەكوو سەرۆكی هەرێم پێشوازی لە (سەرۆك بارزانی) دەكەن. جیا لەمەیش، ئەو هێزانەی توركیا كە جێگیر بوونە، ڕۆژێك دادێت كە دەگەڕێنەوە، چونكە هیچ هێزێكی بیانی هەتاهەتایە لە وڵاتێكدا نامێنێت.

*: بۆچی لە پۆستە ئەمنییەکانی کوردستاندا گۆڕانكاری ناکرێ و چەند ساڵێكە هەر وەک خۆیان ماونەتەوە؟
(نەزهەت حالی): گۆڕان لە پۆستە ئەمنییەكاندا شتێكی پێویستە، لەبەر دوو هۆكار: یەكەمیان ئەوەیە هەر بەرپرسێكی ئەمنیی باڵا لەو ماوەیەی كە بەرپرسیارەتی لە ئەستۆ بێت، دەكەوێتە ژێر پاڵەپەستۆیەكی زۆری ئەمنی و زیاد لە پێویست ماندوو دەبێت، دووەمیان ئەوەیە ئەو بەرپرسە ئەوەی پێیەتی لە بواری پەرەپێدانی دەستگەكەدا پێشكەشی دەكات، بۆیە گۆڕان شتێكی پێویستە و منیش لەگەڵ ئێوەدا هاوڕام. هەروەها لە ڕێگەی گۆڕانەوە بوار بۆ خەڵكانێكی دیكە دەڕەخسێت كە لە چوارچێوەی ئەو دەستگایانەدا بەرپرسیارەتی وەربگرن. لە كوردستانیشدا گۆڕانكاری كراوە، ڕەنگە هۆكاری درەنگئەنجامدانی گۆڕانكارییش بۆ ئەزموونی ئەو بەرپرسانە بگەڕێتەوە كە لە كارەكانیاندا سەركەوتوو بووینە.
*: زانیارییتان لەسەر جموجۆڵی وڵاتانی ناوچە دژ بە کوردستان، تا چەند پێ دەگات و چۆن ڕووبەڕووی دەبنەوە؟
(نەزهەت حالی): هەرێمی كوردستان، واقیعێكە و وڵاتانی دەوروبەریش ئێستا بە شێوەیەكی فەرمی ددانی پێدا دەنێن و هەڵسوكەوتی لەگەڵدا دەكەن. سەردانی (سەرۆك بارزانی) بۆ (كۆماری ئیسلامیی ئیران، شانشینی سعوودییە، لوبنان، توركیا) و لە دوایین سەفەری بۆ ئوردن و میسر، جگە لە سەردانەكانی بۆ وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا و وڵاتە ئەورووپاییەكان، ئەمانە هەموویان ئاماژەن بەوەی كە هەرێم لە بواری سیاسی و پەیوەندییە دیپلۆماتییەكان چووەتە قۆناغێكی زۆر پێشكەوتووترەوە. سەرەڕای فراوانبوونی ئەو پەیوەندیانە كە دەبێت ئێمە لە هەرێمدا پێی گەشبین بین لە هەمان كاتیشدا دەبێت وریا بین و هەڕەشە و مەترسییەكان لە بەرچاو بگرین.
لە بواری ئاساییشی نیشتیمانیدا، ڕەهەندی جۆراوجۆری (سیاسی، ئابووری، سەربازی، ئەمنی...) هەن كە ئەم ڕەهەندانە بەرژەوەندی لە خۆ دەگرن، لە هەمان كاتیشدا ئەو بەرژەوەندیانەیش ڕووبەڕووی هەڕەشە دەبنەوە.
هەروەک پێشووتر ئاماژەم پێی دا، بەو پێوەرە کار دەکەین کە هەمیشە خۆپارێزی و هۆشیاری لە ڕووبەڕووبوونەوەی پیلان و مەترسییەکان ئەولەوییەت بێت، پاشان چاکسازی و ئینجا ئیجرائات.

*: لە هەموو وڵاتاندا دەستگە هەواڵگرییەکان یەک دەستگەن، بۆچی تا ئێستا دامودەستگەکانی ئاساییش یەکیان نەگرتووەتەوە؟ دەنگۆی ئەوە هەیە کە پاراستن و زانیاری یەک بگرنەوە، تا چەند ڕاستە؟
(نەزهەت حالی): ڕاستە، بەڵام دۆخی كوردستان جیاوازە و تایبەتمەندیی خۆی هەیە، ئامانجی سەرەكی لە دامەزراندنی دەستگە هەواڵگرییەكان، كۆكردنەوەی زانیاریی پێویستە بۆ ئەوەی سەركردایەتیی سیاسی لەبەر ڕۆشنایی ئەو زانیاریانە سیاسەتی ڕاست و دروست دابڕێژن و بڕیاری دروست بدەن هەروەها دەستنیشانكردنی ئەو هەڕەشانەی كە ڕووبەڕووی وڵات دەبنەوە.
ئەوەی گرنگە تا ئێستا دەستگە ئەمنی و هەواڵگرییەكان تا ڕاددەیەكی باش لە پاراستنی ئاساییشی هەرێمدا سەركەوتوو بوون و پێم وایە دەبێت پڕۆسەكە بە شێوەیەك بێت كە كەلێنی ئەمنی تێ نەكەوێت و یاری بە ئاساییشی هەرێم نەكرێت.
خۆشبەختانە تا ئێستا كۆبوونەوەی باش لە لایەن دەستگە ئەمنی و هەواڵگرییەكانەوە لەگەڵ بەرپرسانی باڵای هەرێمدا کراون و هەموو لایەك داكۆكییان لە پێویستیی یەكگرتنەوەی دەستگەكان كردوە و بۆ ئەم مەبەستەیش ڕەشنووسی یاسایەك ئامادە كراوە و بڕیارە لە لایەن حكوومەتی هەرێمەوە بدرێتە پەرلەمان، كە دوای پەسەندكردنی ئەو پڕۆژەیە بە شێوەیەكی بەرنامەبۆداڕێژراو دەخرێتە واری جێبەجێكردنەوە. ئێستایش هەماهەنگییەكی باش لە نێوان ئاساییشی هەولێر و سلێمانیدا هەیە بە تایبەت لە بواری ڕووبەڕووبونەوەی تیرۆردا.

*: لەبەر چی دەستگە ئەمنییەکانی کوردستان، لە کاتی ڕووداوەکاندا وەک پێویست زانیاری بە کەناڵەکانی ڕاگەیاندن نادەن؟
(نەزهەت حالی): ئەمە پرسیارێكی گرنگە، هەبوونی پەیوەندیی نێوان دەستگەكانی ئاساییش و ڕاگەیاندن شتێكی پێویستە، بەڵام لە هەمان كاتدا کارێکی هەستیارە و بەرپرسانی ئاساییش مەترسییان لە بڵاوكردنەوەی زانیارییەكان هەیە كە ڕەنگە هەندێك جار ببێتە هۆی ئاشكرابوونی سەرچاوەیەكی گرنگ یاخود ڕاكردنی تاوانبارێك یان هەر کارێک کە ڕەنگە بە زیان بشکێتەوە. ڕۆژنامەنووسانیش پێیان خۆشە ئەو هەموو شتانە بنووسن و هەرچیی زانیاری هەستیار و نهێنی هەیە باسی بكەن بۆ ئەوەی خوێنەری زیاتریان هەبێت و سەرنجی خەڵک بۆ لای خۆیان و نووسینەکانیان ڕابکێشن.
هەندێك جاریش لە لایەن ڕۆژنامەنووسانەوە تێكەڵاوییەك لە نێوان زانیاری و شیكردنەوەدا دەکرێت (ئەوجا بە ئەنقەست بێت یاخود بە نائەنقەست)، بۆیە لە لایەن بەرپرسانی ئاساییشەوە جۆرە خۆپاراستنێك هەیە. لە ڕاستیدا مەرجیش نییە لە كاتی ڕوودانی هەر ڕووداوێكدا كەسێكی ئەمنی قسە بكات، لە زۆر وڵاتدا تەقینەوەیەك ڕوو دەدات پارێزگار یان كەسێكی دیكە كە ڕێگای پێ دراوە، لێدوان دەدات، بۆ نموونە لە تەقینەوەکانی ئەم دواییەی مۆسکۆدا تەنیا پارێزگاری (میر) مۆسکۆ بە ناوی سەرجەم دەستگەکانی ئەم وڵاتەوە لێدوانی بۆ دەستگەکانی ڕاگەیاندن دەدا. لە لایەکی دسكەوە، ئێمەیش لە ناخەوە پێمان خۆشە لەگەڵ ڕاگەیاندندا پەیوەندیمان پتەوتر بێت نەوەک هەر لە پێدانی زانیاری، بەڵکوو هەندێک جار لە وەرگرتنی زانیارییش کە ڕاگەیاندن لە پەرۆشی و وەکوو بەشێک لە ئەرکی خۆی پێی هەڵدەستێت. لە لایەکی دیكەوە ئەو خۆپارێزییەی دەستگە ئەمنی و هەواڵگرییەکان لەگەڵ‌ ڕاگەیاندندا، هەر لە پێدانی زانیاری نییە، بەڵکوو چالاکییەکانی خۆیشمان دەگرێتەوە، ئەگەر مەسەلە هەستیاریی ئەو پەیوەندیانە نەبێت، ئێمەیش لە دڵەوە حەزمان لێیە ئەو هەموو سەرکەوتن و چالاکییانەی دەستگەکانمان ئەنجامیان داون، بخەینە ڕوو و خەڵک و ڕاگەیاندنی پێ ئاشنا بکەین، هەر بۆیەیشە کادیرە ماندوونەناسەکانی ئەو بوارە، هەمیشە وەکوو سەربازی ون دەمێننەوە.

*: زۆر دەستگەی هەواڵگری لە جیهاندا، پاش تێپەڕبوونی ماوەیەکی زەمەنی بەشێک لە ئەرشیفی خۆیان بۆ ڕۆژنامەنووسان و ڕووناکبیر و ئەکادیمستان ئاشکرا دەکەن، ئەی نیاز نییە ئەوەیش لە کوردستان ڕوو بدات؟
(نەزهەت حالی): ڕاستە، بەڵام لەو وڵاتانەیشدا یاسایەك هەیە كە زانیارییەكان بە پێی هەستیاری و نهێنییان و گرنگییان، پۆلین دەكات، تەنانەت لە كاری ڕۆژانەیشدا لە ناو خودی ئەو دەستگایانەدا یاخود لە ئاستی باڵای ئیدارەی وڵاتیشدا، هەموو كەسێك مافی ئەوەی نییە هەموو زانیارییەك بزانێت. هەروەها بە پێی یاسا ئەو كەسانەی كە زانیاریی نهێنی بدركێنن كە ببێتە هۆی هەڕەشە بۆ سەر ئاساییشی نیشتیمانییان، ئیجرائاتی یاساییان لەگەڵدا دەكرێت. بۆیە دەبێت بڵاوكردنەوەی ئەو زانیارییانەیش هەر لە ڕێگەی یاساوە ڕێک بخرێت و ئەو یاسایە ڕێگەی پێ بدات و كۆمیتەی تایبەت دیراسەتی زانیارییەكان بكات و ئەوەی بە باش بزاندرێت، بڵاو بكرێتەوە.
ئێمە لە هەرێمی كوردستاندا بە بەراورد لەگەڵ وڵاتانی دیكە، ئەزموون و كاری كەمترمان هەیە، هەروەها لەو بوارەوە یاسای تایبەتمان نییە و لە ڕووی دامەزراوەییشەوە پێویستە ئەنجوومەنی ئاساییشی هەرێم هەبێت كە زانیارییەكان لە لایەن كۆمیتە پسپۆڕەكانەوە پۆلین بكرێن، هیوادارین ڕۆژێك بێت و ئێمەیش بتوانین زانیارییە پێویستەكان بڵاو بكەینەوە.

45 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌