"ویكلی ستاندەرد": با واشنتۆن شانازی بە هەرێمی كوردستانەوە بكات

Decrease font Enlarge font قەبارەی فۆنت
total views:    927
image

 

 


2 ساڵ بە سەر تێپەڕبوونی خۆپێشاندانەكانی بەهاری عەرەبیدا تێپەڕ دەبێت، بەڵام تاكوو ئێستایش زۆربەی ناوچەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئارامی و ئاساییشی ڕاستەقینەیان بۆ نەگەڕاوەتەوە.

لە سووریا ئاگر دەبارێت، حكوومەت دەستەڵاتێكی ئەوتۆی لە میسردا نییە، ئەو تیرۆریستانەی هێرشیان كردە سەر كۆنسووڵگەری ئەمەریكا لە "بینغازی" لیبیا تاكوو ئێستایش دەستگیر نەكراون، دەكرێت لە چەند ڕۆژی داهاتوویشدا حكوومەتێكی دیكە لە توونس پێك بهێنرێت.

توندوتیژی عێراق و پێشكەوتنی كوردستان
سەیرێكی بارودۆخی عێراقیش بكەن. هەفتانە زیاتر لە 50 كەس لە ڕێی تەقینەوە و كاری توندوتیژیەوە دەكوژرێن و حكوومەتی عێراقیش ئەو شەراكەتە ڕاستەقینەی تێدا نییە كە هەموو لایەك داوای دەكات.

خەریكە لە 10ـیەمین ساڵیادی دەستپێكردنی پڕۆسەی ڕزگاری عێراق نزیك دەبینەوە و دەكرێت سیاسەتمەدارانی واشنتۆنیش شانازی بە سەركەوتنێكی ئەم پڕۆسەیەوە بكەن، ئەویش كوردستانی عێراقە.

هەرێمی كوردستان ناوچەیەكی ئارام و پێشكەوتووە. ساڵانە ئابووری هەرێم بە ڕێژەی 12% گەشە دەكات و كۆی بەرهەمی ناوخۆیی بۆ هەر تاكەكەسێكی كوردستانیش بە ڕێژەی 50% لە كۆی بەرهەمی ناوخۆیی تاكەكانی ناوچەكانی دیكەی عێراق زیاترە.

ئێستا 25 كۆنسووڵگەری و نوێنەرایەتی وڵاتان لە هەرێمی كوردستاندا هەن و ئەمەیش واتای گرنگی كوردستان لە لایەن بەرپرسانی ئەو وڵاتانەوە دەگەیەنێت.

كوردستان خاوەنی 7 زانكۆ و 2 فرۆكەخانەی نێودەوڵەتیشە. نزیكەی 1 هەزار و 500 كۆمپانیای توركی و زیاتر لە 50 كۆمپانیای نێودەوڵەتی لە هەرێمی كوردستاندا خەریكی كاری وەبەرهێنانن، لەوانەیش كۆمپانیاكانی "ئیكسۆن" و "تۆتاڵ" و "چێڤرن" و "هەنت ئۆیڵ" و "جۆن دێیەر".

پڕۆژەگەورەكان لە هەولێری پایتەختی كوردستان
وەبەرهێنانی كوردستان لە قۆناغی گەشەیەكی خێرادایە. ئەگەر سەیرێكی شاری هەولێری پایتەختی كوردستان بكەیت ئەم ڕاستییەت زۆر بە جوانی بۆ ڕوون دەبێتەوە.

ساڵانە هۆتێلێكی 5 ئەستێرە لە هەولێر دەكرێتەوە، شابازاڕەكان پڕن لە خانەوادە كە منداڵەكانیان بۆ مەبەستی یاریكردن دەبەنە ئەوێ، خەڵكێكی زۆر ڕوو لە ڕیستورانتەكان دەكات.

ئەگەر ئەم دامەزراوانە لە شارەكانی دیكەی عێراقدا بوونایە، ئەوا بە دژەئیسلامی دادەنران.

گەشتی هاووڵاتیان و بیانیان لە ڕێی فرۆكەخانەی نێودەوڵەتی هەولێرەوە لە نێوان ساڵانی 2011 و 2012ـدا بەڕێژەی 37% زیادی كردووە.

دەیان شوێنی جیاوازی مانەوە و ژیان بۆ ئەو كەسانە هەیە كە دەچنە ناو كوردستانەوە.

ئێستا كۆمپانیا لوبنانییەكان خەریكی دروستكردنی "دریم سیتی" واتە "شاری خەونەكان"ـن كە 1 هەزار و 200 خانووی پێشكەوتووی هاوشێوەی خانووەكانی نیویۆرك لە خۆی دەگرێت.

كۆمپانیایەكی توركی لە "ناز سیتی" خەریكی فرۆشتنی ئەو خانووانەیە كە دروستی كردوون.

گوندی ئینگلیزی زیاتر لە 400 خانووی تێدایە و نرخی ئەوانیش لە 130 هەزار دۆلارەوە بۆ 160 هەزار دۆلارە. تەواوی ئەم خانووانەیش بە یەك ساڵ پێش تەواو بوونیان فرۆشران.

گوندی ئیتاڵی لە نزیك فڕۆكەخانەی هەولێر دروست دەكرێت و شەقامەكانی ئەم گوندەیش بە ڕووەك ڕازێنراونەتەوە.

گوندی ئەمەریكیش پڕۆژەیەكی 80 ملیۆن دۆلارییە و نرخی هەر خانوویەك تیایدا 160 هەزار دۆلارە و نرخی هەر كۆشكێك یان ڤێللایەكیش تیایدا 585 هەزار دۆلاری ئەمەریكییە.

كوردەكان پشتگیری لە وەبەرهێنانی بیانی دەكەن
نوێترین شوێنی هەولێر ڤێللا و شوققەكانی "ئەتڵەنتیك"ـن كە پڕۆژەیەكی 160 ملیۆن دۆلارییە و لە لایەن كۆمپانیای ئەمەریكی "كلێیەرماونت گرووپ"ـەوە جێبەجێ دەكرێت.

ئەم پڕۆژەیە 1 هەزار و 543 خانوو لە خۆی دەگرێت و بڕیارە ئەم پاییزە تەواو بێت، بەڵام هەر ئێستا زیاتر لە یەك لە سەر سێی ئەم خانووانە فرۆشراون.

بەرپرسی یەكەی دەرەوەی ئەم كۆمپانیایە ستیڤن لاری دەڵێت "هەولێر شوێنێكی زۆر گرنگە بۆ وەبەرهێنان و بەڕاستی كوردەكانیش پێیان خۆشە كۆمپانیا ئەمەریكییەكان لە هەرێمەكەیاندا وەبەرهێنان بكەن."

لاری هەروەها دەڵێت "كوردەكان پێیان وایە وەبەرهێنانی دەرەكی دەبێتە هۆكارێك بۆ دوورخستنەوەی دەستوەردانی بەغدا لە كاروباری هەرێمەكەیاندا.

كوردەكان دەیانەوێت كوردستان پێشكەوتنێكی وەها بەدەست بهێنێت كە چیی دیكە هیچ كاتێك شكست نەهێنێت."

مێژووی پڕ لە نەهامەتی كوردەكان
دەبێت مێژووی پڕ لە مەینەتی كوردەكانمان لە بیر نەچێت. سەددام حووسێن بۆ مەبەستی لەناوبردنی كورد هەموو كارێكی كرد، لەوانەیش ئەنجامدانی تاوانی جینۆساید و بۆردوومانكردنی شاری هەڵەبجە بە چەكی كیمیایی.

ئەمەریكا لە ساڵی 1991ـدا ڕۆڵێكی كارای لە كۆتاییهێنان بەم هەڵمەتەی دژ بە كوردەكان هێنا، ئەوەیش لە ڕێی ڕاگەیاندنی ناوچەی دژەفڕینەوە.

لە ساڵی 2003ـیشدا جۆرج بۆش فەرمانیدا پڕۆسەی ڕزگاری عێراق جێبەجێ بكرێت. ئەمەریكا ڕۆڵی گرنگیشی لە كۆتاییهێنان بە شەڕی ناوخۆ و ڕێكخستنەوەی ناو ماڵی كورددا گێڕا.

هاری شوت لە ساڵی 2003ـدا وەكوو بەرپرسێكی كاروباری مەدەنیی سوپای ئەمەریكا گەییشتە كوردستان. هاری شوت ئەو كاتەی زۆر باش لە بیرە، ئەوەیش كاتێك خەڵكی بە گوڵەوە پێشوازی لێ كردن.

هاری شوت لەو بارەوە دەڵێت "هەستم كرد كۆتایی جەنگی دووەمی جیهانییە و سەربازێكم كە بە ناو فەڕەنسادا تێپەڕ دەبم. خەڵكی لە هەموو گوندێك پێشوازی لێ دەكردین. ڕیستورانتەكانی هەولێر ڕازی نەدەبوون پارەی خواردن و خواردنەوەكەمان بدەین."

پڕۆسەی ڕزگاری عێراق لای ژمارەیەكی زۆر لە عێراقییەكان و عەرەبەكان وەكوو داگیركردن ناو دەبرا، بەڵام كوردەكان تێڕوانینێكی دیكەیان هەبوو و بەئازادكردن ناویان دەهێنا.

كوردەكان خاوەنی مێژوییەكی دەوڵەمەندن
فەرماندەی ناسراوی ئیسلامی سەڵاحەددینی ئەیووبی كەسێكی كورد بوو. بەڵام كولتووری كورد لە سەردەمی پارتی بەعسدا ڕووبەڕووی لەناوچوون بووەوە.

لە سەردەمی دەستەڵاتی ئەم پارتەدا تەواوی پەرتووكە كوردییەكان لە كتێبخانەكانی باكووری عێراق دەرهێنران و سووتێنران.

عەرەبی لە تەواوی قوتابخانە كوردییەكاندا بووە زمانی خوێندن، مۆنیومێنتی كەسایەتییە ناسراوەكانی كورد شاردرانەوە و تێكستی عەرەبیان لەسەر نووسرا. تەنانەت كاتێك سوپای سەددام لە ساڵی 2003ـدا لە ناوچەكە پاشەكشەی كرد چیمەنتۆی كردە ناو بیری ئاوەكانی ئەم هەرێمەوە.

كوردستان و عێراقەكەی دیكە
ئەمڕۆ دانیشتووان و بەرپرسانی كوردستان هەرێمەكەیان بە "عێراقەكەی دیكە" ناو دەبەن. ڕاستییەكەیشی ئەوەیە كە كوردستان لە چەندین بوارەوە زۆر لە عێراق جیاوازە و لە وڵاتێكی دیكە دەچێت.

هەرێمی كوردستان خاوەنی پەرلەمان، سیاسەتی وەبەرهێنان و سیستەمی گومرگی تایبەت بە خۆیەتی. ئەو كەسانەی كە لە ناوچەكانی دیكەی عێراقەوە سەردانی كوردستان دەكەن دەبێت پێش چوونە ناو شارە كوردییەكانەوە بە خاڵێكی تایبەت بە كۆنتڕۆڵی پاسپۆرتی كوردیدا تێپەڕ بن.

میلیشیا تائفییەكان لە ناوچەكانی دیكەی عێراقدا زۆرن و هۆكاری دروستكردنی چەندین كێشەیشن، بەڵام ئەم میلیشیایانە ناتوانن بچنە ناو كوردستانەوە.

كوردستان خاوەنی سوپای تایبەت بە خۆیەتی كە ئەویش پێشمەرگەی كوردستانە.

هەر پێشمەرگەیشە توانیویەتی ڕێگە نەدات ئەلقاعیدە بچێتە ناو هەرێمەوە و كاری تیرۆریستی ئەنجام بدات.

حكوومەتی ناوەندی لە بەغدا پڕە لە جیاوازی و ڕقوقینە، بەڵام حكوومەتی هەرێمی كوردستان یەكگرتووە و شەراكەتێكی ڕاستەقینەی لە پارتە پێكهێنەرەكانیدا تێدایە.

كوردەكان و خۆشەویستی بۆ ئەمەریكا
دوگلاس لەیتن هاووڵاتییەكی تەمەن 62 ساڵە و خەریكی نووسینی كتێبێكە بە ناوی "ئەو كاتەی ئەمەریكا مافی خۆی بە دەست دەهێنێت: سەركەوتنی كوردستان."

لەیتن دەڵێت "ئەمەریكا هەڵە دەكات، بەڵام پێویستە بەرپرسانی واشنتۆن لەو ڕاستییەیش تێ بگەن كە دەتوانین چەندین شتی ڕاستییش بكەین."

لەیتن لە ساڵی 1991ـدا ڕۆڵێكی كارای لە یارمەتیدانی پەنابەرە كوردەكاندا گێڕا بۆ ئەوەی لە شاری "ناشڤیلی" جێگیر ببن و بژین.

ئەو ئێستایش بەرپرسی كۆمپانیای "گەشتەكانی عێراقەكەی دیكەیە" و گەشتیاران دەباتە هەرێمی كوردستان.

لەیتن دەڵێت "كوردەكان زۆر لە گەلانی دیكە جیاوازن. كوردەكان ئەمەریكایان خۆش دەوێت. پێموایە هۆكاری ئەمەیش ئەوە بوو كە ئەمەریكا بۆ زیاتر لە دەیەیەك توانی پارێزگاریان لێ بكات."

هەرێمی كوردستان و نیشتمانی هەموو كوردان
لە كۆتایی جەنگی یەكەمی جیهانیدا دەوڵەتێكی سەربەخۆ بۆ كوردەكان دانەمەزرا.

كوردەكان بە سەر چەند وڵاتێكدا دابەش بوون، بەڵام ئێستا هەرێمی كوردستان بووەتە نیشتمانێك بۆ كوردەكانی پارچەكانی دیكەی كوردستانی گەورە و مەسیحییە چەوسێنراوەكانیش.

لە ساڵی 2003ـەوە، نزیكەی 15 هەزار خانەوادەی مەسیحی ناچار كراون ناوەڕاست و باشووری عێراق بە جێ بهێڵن. ژمارەیەك لەم خانەوادانە ڕوویان لە ئەورووپا كردووە، بەڵام زۆربەیان هاتوونەتە هەرێمی كوردستان.

نووسینگەی پەنابەرانی حكوومەتی هەرێمی كوردستان دەڵێت "ساڵانە 250 خانەوادەی كورد یان نزیكەی 1 هەزار و 500 كەس لە ئێرانەوە دەگەڕێنەوە ناو كوردستان. ساڵی ڕابردوویش، 2 هەزار و 400 كوردی دانیشتووی ئەورووپایش گەڕاونەتەوە كوردستان."

فاتمە ئەحمەد لە شاری "سۆران" دەژیت. ئەو لە ئێران لەدایكبوو، بەڵام دایك و باوكی كوردی عێراق بوون. ئەو دەربارەی ژیان لە ئێراندا دەڵێت "زیندوو بووم، بەڵام ژیانم نەبوو. نەمدەتوانی ببمە خاوەنی هیچ مولكێك. نەمدەتوانی پاسپۆرتم هەبێت. تەنانەت بە بێ مۆڵەتی پۆلیس نەمدەتوانی بە ناو ئێرانیشدا بگەڕێم."

4 ساڵ پێش ئێستا فاتیمە هەموو كەلوپەلی پێویستیی خۆی خستە ناو جانتایەكەوە و گەڕایەوە بۆ نیشتمانی ڕاستەقینەی دایكوباوكی و خۆی. ئەو ساڵۆنێكی دانا و ئێستایش خەریكی ئیشوكاری خۆیەتی.

حكوومەتی ناوەندی و دروستكردنی كێشە
ناوچەكانی دیكەی عێراق بە دەست چەندین كێشەوە دەناڵێنن، لەوانەیش گەندەڵی، پابەندبوون بە پلانی ناوەندەوە و ئیشنەكردن بە گوێرەی یاسا ئابورییە جیهانییەكان.

ئەم بێ پلانییەی حكوومەتی بەغدایش یارمەتیدەرێكی زۆر باشە بۆ ئەوەی كۆمپانیاكان لە ناوچەكانی دیكەی عێراق كاری وەبەرهێنان نەكەن و ڕوو لە هەرێمی كوردستان بكەن، لەوانەیش هەر دوو كۆمپانیای "ئیكسن مۆبیل" و "چێڤرن".

چەندین كێشە لە نێوان حكوومەتی هەرێمی كوردستان و حكوومەتی بەغدا هەیە. بۆ نموونە، تاكوو ئێستایش ماددەی 140ـی دەستوور جێبەجێ نەكراوە و وا دیارە بەرپرسانی حكوومەتی ناوەندیش نایانەوێت ئەم ماددەیە جێبەجێ بكەن.

پاشانیش، بە گوێرەی دەستووری ساڵی 2005ـی عێراق، پێویستە بڕی 17%ـی بودجەی گشتیی عێراق ڕەوانەی هەرێمی كوردستان بكرێت، بەڵام ئێستا بەغدا دەیەوێت ئەم بودجەیە بۆ 12% كەم بكاتەوە.

لە ساڵانی ڕابردوودا ئەمەریكا ڕۆڵێكی یارمەتیدەری لە چارەكردنی ئەم كێشەیەدا گێڕاوە، بەڵام ئێستا ئەو ڕۆڵە ناگێڕێت.

ئەمەریكا و پشتگیریكردن لە حكوومەتی ناوەندی
وا دیارە ئیدارەی باراك ئۆباما پشتگیری لە حكوومەتی ناوەندی دەكات، ئەوەیش بە ئومێدی ئەوەی كاریگەریی ئێران لە عێراقدا كەم بێتەوە.

ئەمەریكا لە بەرانبەر ئەم شێوازی بەڕێوەبردنەی عێراق و یارمەتیدانی بەشار ئەسەد لە لایەن حكوومەتی عێراقەوە بێدەنگی هەڵدەبژێرێت.

ئەم شتانەیش ئەوە پێشان دەدەن كە وا دیارە ئیدارەی باراك ئۆباما ئامادەیە ئۆتۆنۆمی كوردەكان بكاتە قوربانی ستراتیژیەتێكی خەیاڵی.

سەرۆكوەزیرانی عێراق نایەوێت سازش بكات. 3 مانگ پێش ئێستا نووری مالیكی بەشێك لە سوپای عێراقی هێنایە دەرەوەی كەركووك و خەریك بوو شەڕ لە نێوان هێزی پێشمەرگەی كوردستان و سوپای عێراقدا ڕووبدات.

ئێستایش كوردەكان دەیانەوێت لە ڕێی دیپلۆماسییەوە كێشەكان چارە بكرێن.

ساڵی ڕابردوو سەرۆكی پێشووی حكوومەتی هەرێمی كوردستان بەرهەم ساڵح ڕایگەیاند "بیرمان لە سەربەخۆیی كوردستان كردەووە و گەییشتینە ئەو دەرئەنجامەی كە وەكوو بەشێك لەم عێراقە بمێنینەوە."

بەڵام سەیرێكی سیاسەتی بەرپرسانی عێراق بكەن. سیاسەتەكانی نووری مالیكی وا دەردەكەون كە ئەو خۆی بۆ شەڕ ئامادە دەكات.

پڕچەككردنی سوپای عێراق
ساڵی ڕابردوو، سوپای عێراق 140 تانكی ئەمەریكی جۆری "ئێم 1 ئەی 1 ئەبرام"ـی لە ئەمەریكا كڕی. نرخی ئەو تانكانە تێكڕا 860 ملیۆن دۆلاری ئەمەریكی بوو، بەڵام واشنتۆن تەنیا 800 ملیۆن دۆلاری لە بەغدا وەرگرت.

پاش ئەوەیش، حكوومەتی بەغدا پیلانێكی بۆ كڕینی چەند فڕۆكەیەكی دیكەی ئێف 16 ئامادە كرد، كە نرخی هەریەكەیان 126 ملیۆن دۆلاری ئەمەریكییە. هەر بە گوێرەی ئەم ڕێككەوتننامەیەیش، سوپای عێراق دەبێتە خاوەنی ژمارەیەكی زۆر مووشەكی پێشكەوتوو.

ئەمەریكا بۆ ماوەی زیاتر لە 2 دەیە، یارمەتیدەری بووژاندنەوە و سەركەوتنی كوردستان بوو. تۆ بڵێی ئێستا خەریكی چاندنی تۆوی نائارامی بێت بۆ داهاتووی ئەم هەرێمە؟

ئێستا ژمارەیەك لە كوردەكان بەم جۆرە بیر دەكەنەوە و ترسیان لە سیناریۆیەكی لەو جۆرەی واشنتۆن بۆ هەرێمەكەیان هەیە.

چارەكە سەدەیەك پێش ئێستا، كوردەكان لە لایەن سوپای پڕچەكی عێراقەوە ڕووبەڕووی كوشتار و وێرانكاری گەورە بوونەوە.

ڕاستە ئێستا پێشمەرگەی كوردستان چەكێكی باشتری هەیە، بەڵام عێراقیش خاوەن سوپایەكی 1 ملیۆن و 200 هەزار كەسییە و چەكی پێشكەوتوویشی هەیە.

نوسینی: دەیڤید دیڤۆس
سەرچاوە: گۆڤاری "ویكلی ستاندەرد"ـی ئەمەریكی